Let's rethink everything
achtergrond.jpeg

Achtergrond

Er zijn verschillende instellingen, initiatieven en projecten die zich al geruime tijd bezighouden met diversiteit in de Nederlandse hoofdstad. Echter, in schril contrast met steden als New York, Londen en andere Europese hoofdsteden, zijn er in Amsterdam geen concrete ontmoetingsplaatsen waar co-creatie en het hervormen van hedendaagse narratieven, infrastructuur en toekomstperspectieven rondom diversiteit centraal staan. Daarom streeft Rethink ernaar om uiterlijk in 2025 – wanneer de stad Amsterdam zijn 750-jarige bestaan viert – een eigen locatie op te richten waar al het bovenstaande plaats zal kunnen vinden.


Dit gebeurt er al

Celebrating diversity: in Nederland draait het bespreken van diversiteit vaak om empathie en het verbinden van mensen en groepen. Werken met diversiteit wordt daardoor vaak omschreven als het ‘vieren’ van diversiteit. Deze benadering is echter problematisch als hij op zichzelf staat. Het concept diversiteit bestaat alleen als er een zogenaamde neutrale toestand is, waarmee ‘anderen’ als daarvan afwijkend – en dus divers – beschouwd kunnen worden. In het algemeen is er een tweedeling in benaderingen:

  • Het diverse als fysiek, emotioneel, kleurrijk, spontaan en natuurlijk

  • Het diverse als het genormaliseerde, witte, progressieve, hegemonische

Deze tweedeling is beter te begrijpen in het licht van de weg naar gendergelijkheid. Vrouwen werden ooit met name gewaardeerd binnen de kaders van het huishouden; bijvoorbeeld koken en het opvoeden van kinderen. Er werd niet naar ‘normale’ capaciteiten buiten deze kaders gekeken. Hetzelfde gebeurt nu met ‘de ander’ in de samenleving. ‘De ander’ wordt namelijk gewaardeerd vanwege zijn bijdrage op de fysieke arbeidsmarkt en soms wordt zijn culturele en gastronomische invloed gevierd. Denk bijvoorbeeld aan het veelal inhuren van Poolse arbeiders en het omarmen van de Indonesische keuken in Nederland. Echter, het ‘vieren’ van dit soort selectieve aspecten van diversiteit houdt een ondemocratische status quo in stand, waarbij diversiteit niet doordringt tot in politiek en onderwijs.  

Countering racism: hoewel er veel wordt gedaan op het gebied van racisme, richten deze activiteiten zich vaak op afzonderlijke uitingen van racisme, niet op de onderliggende machtsstructuren die ruimte bieden aan dit soort uitingen. Het tegengaan van deze machtsstructuren, die niet overduidelijk racistisch zijn, is moeilijk en kost tijd. Vaak oefenen ze impliciet invloed uit op mensen met een bepaalde raciale achtergrond. Zo worden kinderen met een niet-westerse migratieachtergrond op scholen vaak al in een bepaald hokje met bijpassend toekomstperspectief geplaatst. Dit gebeurt vervolgens ook in het middelbaar onderwijs, op vervolgopleidingen en in human resource management. Besluitvorming, vaak gedomineerd door een hoogopgeleide, liberale elite, creëert daarmee onopzettelijk een gesegregeerd leiderschap. Echter, gepolariseerde samenlevingen en monoculturen lopen het gevaar uiteen te vallen. Daarom moeten cultuur, onderwijs en leiderschap ieder diversiteit reflecteren, zodat ze relevant blijven en in het voordeel van de gehele samenleving werken. Rethink houdt zich daarom bezig met het blootleggen van onzichtbare machtsstructuren, om deze vervolgens toegankelijker te maken.

Dialogue: hedendaags diversiteitswerk draait vaak om het creëren van ‘dialoog’. Hoewel dialoog een nuttig middel is om gelijkwaardige partijen met elkaar in contact te brengen, is het moeilijk om machthebbers te laten luisteren naar gemarginaliseerde groepen. De laatstgenoemden zullen dan namelijk afhankelijk zijn van de goodwill van de eerstgenoemden en deze zullen hun macht niet snel uit handen geven. Diversiteitsbeleid gaat dus verder dan in dialoog gaan met elkaar; het gaat om het verzekeren van gelijkwaardig representatief leiderschap.

Empowerment: tot nu toe zijn bottom-up, grassroots en burgerinitiatieven het meest effectief gebleken in diversiteitswerk. De emancipatie van gemarginaliseerde of rechteloze groepen heeft geresulteerd in het (terug)winnen van macht en burgerschap. Een zeker bewustzijn onder zogenaamde ‘minderheidsgroepen’ in Nederland kwam op rond de jaren ’70 en vanuit hier ontstonden bepaalde emancipatiebewegingen. Deze bewegingen worden echter dwars gezeten door (extreem)rechtse groeperingen die vrezen de ‘Nederlandse identiteit en cultuur’ te verliezen aan minderheidsgroepen. Denk hier bijvoorbeeld aan de Zwarte Piet-discussie. Die discussie staat niet op zichzelf, maar is onderdeel van het systematisch ter discussie stellen van definities als ‘cultureel erfgoed’, ‘wij’, ‘zij’, en met name het bevragen van wie de macht heeft om deze definities te formuleren. Het verbinden van verschillende initiatieven en groeperingen is cruciaal om zo de representatie van diversiteit zo goed mogelijk te verzekeren.


terminology2.jpeg

terminologie

Wat we bedoelen met termen als ‘diversiteit’, ‘urbaniteit’ en ‘polarisatie’.

acceptance.jpeg

Identiteit

Welke gemarginaliseerde groepen zijn er?

de ander 2.jpeg

‘De Ander’

Wat staat er tegenover ‘Nederland’ en ‘Nederlands’?


Terminologie

Diversiteit: wanneer we bij Rethink van diversiteit spreken hebben we het vooral over culturele en etnische diversiteit, maar ook over diversiteit in gender, seksualiteit, religie en andere gemarginaliseerde identiteiten.

Urbaniteit: wereldwijd zijn 60% van de steden die in 2050 zullen bestaan, nog niet gebouwd. Dit betekent dat hedendaagse, met name duurzame en diverse, steden een voorbeeldfunctie voor toekomstige steden moeten vervullen. Het zoeken naar structuren en manieren waarop steden een realiteit van diversiteit en duurzaamheid kunnen verenigen en daarbij sociale cohesie en economische groei kunnen verzekeren is wat voor Rethink ten grondslag staat aan urbaniteit.

Toekomst: volgens een rapport van het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) uit 2014, heeft 1 op de 5 Nederlanders een buitenlandse afkomst. Het percentage van kinderen onder 18 jaar met een buitenlandse achtergrond is relatief groter dan dat onder volwassenen. Dit betekent dat onze toekomst met toenemende mate divers zal zijn. Hoewel deze diversiteit de norm is in het leven van alledag, is de vertegenwoordiging van diezelfde diversiteit in machtsposities, narratieven over de Nederlandse identiteit en toekomstperspectieven vrijwel afwezig. Rethink probeert diversiteit te normaliseren in alle lagen van de bevolking en dwingt leiderschap en toekomstperspectieven deze diversiteit te reflecteren.

Polarisatie: we leven in een tijd van gepolariseerde samenlevingen, in Nederland, maar ook zeker daarbuiten. In de afgelopen jaren hebben democratische vrijheden en mensenrechten zich sterk ontwikkeld in bepaalde opzichten. Tegelijkertijd zijn deze ontwikkelingen lang niet overal ter wereld even zichtbaar. Vooruitgang discrimineert en ongelijkheden tussen landen groeien gestaag. Traditionele vormen van leiderschap en machtsinstellingen hebben moeite om oplossingen te bieden aan globale uitdagingen, zoals klimaatverandering, migratie en overbevolking. Hun legitimiteit wordt om die reden steeds vaker bevraagd en getest. Zo draait de (Nederlandse) politiek steeds meer om het benoemen van een bepaald kritiek subject, zoals ‘de ander’, ‘de vluchteling’ of ‘de moslim’. Tegelijkertijd bestaat er bijvoorbeeld in het Midden-Oosten een spanning tussen oude tradities en vernieuwende ontwikkelingen plaats, waaruit zowel de Arabische Lente en ISIS zijn ontsprongen, die op hun beurt bijdroegen aan het ontstaan van nieuwe oorlogen en migratiestromen. Hoewel mensen wereldwijd op vindingrijke wijze werken aan het vinden van alternatieven voor extremisme, staat de vrijheid en ruimte om nieuwe perspectieven, idealen en modellen te ontwikkelen onder druk. Rethink draagt bij aan het divers maken van leiderschap om zo de gaten tussen verschillende gepolariseerde gemeenschappen te dichten. Niet alleen in de context van Amsterdam en Nederland, maar ook op Europees en zelfs globale schaal.

Cultuur en Politiek: vandaag de dag is het culturele politiek en het politieke cultureel. Vooral wanneer we ons bezighouden met ‘de ander’ en diversiteit’. Zo zorgen de festiviteiten rondom Sinterklaas ieder jaar voor een zekere spanning, terwijl het Rijksmuseum bijvoorbeeld pas in 2017 een thematische expositie aan het onderwerp slavernij wijdde. Omdat kunst en cultuur gegrond zijn in machtsstructuren, zijn machtsstructuren ook afhankelijk van kunst en cultuur. Cultuur is daarom erg machtig: het kan veranderen in de samenleving initiëren en steunen. Rethink is dan ook een culturele stichting.

Multicultureel versus Internationaal: nog een belangrijke invalshoek van Rethink is het erkennen dat het lokale het globale is en andersom. Wat er is gebeurd en nog staat te gebeuren in landen waar Amsterdammers roots hebben, heeft een invloed op Amsterdam en Nederland. Tegelijkertijd reflecteert de manier waarop Amsterdam met al deze verschillende culturen omgaat een interne en globale dynamiek tussen de stad en de buitenwereld. Vaak wordt internationaliteit als een voordeel gezien op het gebied van economie of kunst, terwijl sociale of culturele ontwikkelingen ten gevolge van internationaliteit als de ‘keerzijde van multiculturaliteit’ worden bestempeld. Rethink probeert deze tendens te ontkrachten door het multiculturele met het internationale te verbinden.


Identiteit

Wie wordt er gemarginaliseerd? Wanneer je naar huidige statistieken en onderzoek in Nederland kijkt, worden er drie groeperingen duidelijk gemarginaliseerd:

  • ‘Zwarte’ mensen

  • Moslims

  • Vluchtelingen

De eerste groep wordt gekarakteriseerd door huidskleur, de tweede door godsdienst of culturele achtergrond en de derde door een migratieachtergrond veroorzaakt door conflict. Hoewel er afzonderlijke voorbeelden zijn die stereotypen over elke groep ontkrachten – bijvoorbeeld Rotterdamse burgemeester Aboutaleb – missen deze groepen een representatieve middenklasse die toegang tot machtsstructuren heeft. Het is om deze reden dat Rethink zich richt op deze categorieën, daarbij intersectionaliteit in acht nemende.  

Relevante vormen van identiteit in Rethink’s aanpak zijn:

  • Officiële identiteit: dit is de manier waarop identiteit geregistreerd wordt in officiële documentatie, waarbij geboorteplaats, geboortedatum, woonplaats, moedertaal genoteerd worden.

  • Persoonlijke definities: hoe mensen zichzelf omschrijven varieert afhankelijk van verschillende contexten en heeft te maken met intersectionaliteit. We kunnen onszelf tegelijkertijd als ‘dochter’, ‘vegetariër’ en ‘muzikant’, maar ook als ‘Moslim’, ‘Fries’ of ‘Nederlander’ omschrijven.

  • Geprojecteerde identiteit: dit heeft te maken met hoe onze omgeving ons ziet en omschrijft. Veel van deze identiteiten zijn afgeleid van stereotypen of gestandaardiseerde percepties, zoals ‘Moslim’, ‘Zwart’ en ‘Vluchtelingen’ die vermengd worden met termen als ‘exotisch’, ‘eng’, ‘lui’ en ‘indringer’. De manier waarop we andere mensen zien gaat vaak schuil achter bepaalde gedragingen. Toch worden veel beslissingen met betrekking tot huisvesting, werk, vriendschappen en vertrouwen beïnvloed door dit soort aannames. Vaak komt deze laatste soort identiteit dan ook niet overeen met de manier waarop individuen zichzelf zien. Het ontkrachten van bepaalde geprojecteerde identiteiten is de kern van het werk dat Rethink doet.


‘De Ander’

Naast mainstream Nederlandse ‘witte’ cultuur, kunnen de relevante categorieën in Nederland – vanwege hun aandeel in de Nederlandse geschiedenis en samenleving – ruwweg als volgt omschreven worden:

  • Groepen ten gevolge van slavernijverleden. Voorbeeld: Surinaams gemeenschappen

  • Groepen ten gevolge van koloniaal verleden. Voorbeeld: Indonesische gemeenschappen

  • Groepen ten gevolge van arbeidsmigratie. Voorbeeld: Marokkaanse en Turkse gemeenschappen

  • Minderheidsgroepen ten gevolge van de Tweede Wereldoorlog. Voorbeeld: Joodse gemeenschappen

  • Groepen ten gevolge van recente migratie. Voorbeeld: Syrische gemeenschappen

  • Groepen ten gevolge van terrorismebestrijding. Voorbeeld: Moslim gemeenschappen

  • Groepen ten gevolge van expat-migratie. Voorbeeld: Engelssprekende gemeenschappen

Alle bovenstaande groepen komen voort uit een samenhang tussen de drie soorten identiteit die in de vorige sectie besproken worden. Geen van de groepen geniet automatische interne sociale cohesie en vaak voelen individuen binnen groep zich niet per se met elkaar of de groep verbonden. Daarnaast bestaat elke categorie uit subgroepen en gemengde groepen. Zo bestaan er binnen de Marokkaanse gemeenschap verschillen tussen Arabieren en Berbers, en zijn sommige groepen afkomstig uit Turkije, maar etnisch Koerdisch. Syrische vluchtelingen spreken vaak dezelfde taal en praktiseren meestal dezelfde religie als Nederlanders met een Marokkaanse achtergrond, maar deze groepen steunen elkaar niet automatisch. Kortom, elke categorie in Amsterdam heeft een andere beleving en emotionele relatie tot de plek waarop en cultuur waarin ze zich bevinden. Iedere groep heeft daardoor ook variërende definities van termen als ‘wij’, ‘zij’, ‘toekomst’ en ‘verleden’.